Het ijkpunt van het kwaad
Wat ooit begon als een ironische internetmeme, de “Wet van Godwin”, die stelt dat een discussie die maar lang genoeg doorgaat onvermijdelijk eindigt met een vergelijking met Hitler of de nazi’s, is veranderd van een satirische observatie in een ongemakkelijke realiteit. Het is alsof een grap langzaam verhardt tot een schaduw die over onze morele horizon kruipt.
De Britse historicus Alec Ryrie merkte op dat Adolf Hitler in de westerse cultuur het “ijkpunt van het kwaad” is geworden: een morele absolute waarover geen discussie mogelijk is. In een relativistische wereld is nazisme dé standaard van veroordeling. Toch lijkt onze tijd voorbij dat vaste punt te glijden. Waar de verschrikking van de Holocaust ooit het einde van elk debat markeerde, zien we vandaag hoe die herinnering soms wordt ingezet om kritiek te neutraliseren, met name rond de genocide in Gaza en Palestina.
De sluier van routine in de jaren dertig
De parallellen met de jaren dertig zijn te scherp om te negeren. Destijds werd Hitler aanvankelijk niet enkel gedoogd, maar zelfs gerespecteerd. Mein Kampf verscheen in talloze vertalingen, de Neurenberger Rassenwetten weerhielden landen niet van diplomatieke relaties, en de Olympische Spelen van 1936 werden met internationale pracht gevierd. Grote bedrijven als Ford, GM en IBM bleven investeren. Pas toen de wereldoorlog losbarstte, kantelde de publieke opinie. Het lijkt alsof de wereld het kwaad aankijkt door een sluier van politieke en economische routine.
Zionisme als ideologische draad
Vandaag klinken echo’s van die geschiedenis niet enkel in het beleid van Benjamin Netanyahu, maar in de bredere ideologie van Israël en het zionisme zelf. Zionisme ontstond in de 19de eeuw, geworteld in Europese racistische en antisemitische denkbeelden, waarin Palestijnen en andere niet-blanke volkeren letterlijk werden ontmenselijkt. Het beleid van Israël, zoals de “Nation-State Law” die Joodse identiteit boven gelijk burgerschap stelt, is geen anomalie; het is een voortzetting van die historische ideologische draad, geweven in wetten en gewoonten, zichtbaar in elk beleidsdocument en elke retorische bocht. Dit samenspel van suprematie, uitsluiting en institutionalisering kan analytisch worden omschreven als Nazionisme, een term die de echo’s van fascistische mechanismen binnen een zionistische context benoemt.
Schrijnende parallellen
De parallellen met de jaren dertig zijn schrijnend: wetten die ongelijkheid institutionaliseren, retoriek die bevolkingsgroepen reduceert tot bedreigingen, en territoriale expansie die het eigen belang verheft. Tegelijk blijft de internationale gemeenschap grotendeels tolerant zolang haar economische en politieke belangen niet direct worden geschaad. De Olympische Spelen van Parijs, net zoals die van Berlijn 88 jaar ervoor, gingen door zonder sancties, de FIFA heeft Israël nog steeds niet geschorst ondanks herhaalde schendingen, en handel tussen Europa en Israël blijft gewoon doorgaan, alsof de morele vraagstukken alleen op papier bestaan. Economische en militaire allianties fungeren als een sluier die de effecten van internationale veroordeling dempt, een echo van de diplomatieke en commerciële acceptatie die nazi-Duitsland in de jaren dertig genoot.
De banaliteit van onverschilligheid
De film The Zone of Interest legt die morele verlamming bloot in al haar banaliteit. Zoals een Duits gezin in een zorgvuldig onderhouden tuin leefde, terwijl achter de muur duizenden mensen systematisch werden vermoord, zo leven vandaag Israëlische gezinnen in rust en veiligheid naast de muren van Gaza. Hun kinderen groeien op met uitzicht op universiteiten en carrières, terwijl enkele honderden meters verder Palestijnse kinderen sterven onder bommen of wegkwijnen zonder voedsel, water of medicijnen. Ministers die Palestijnen bestempelen als “dieren” of een “fictief volk” spreken dezelfde taal als nazi-ideologen die Joden reduceerden tot Untermenschen. Het is de echo van dezelfde ideologie die het lijden van de ander onzichtbaar maakt en daarmee aanvaardbaar. Waar de wereld destijds pas ingreep toen Hitler de grenzen van macht en eigendom overschreed, zien we nu opnieuw dat economische belangen en geopolitieke allianties zwaarder wegen dan mensenlevens. The Zone of Interest laat zien dat dit geen abstracte herhaling van een donker verleden is, maar een spiegel van het heden: een zone van onverschilligheid waarin het morele kompas langzaam verstikt.
Een profetische waarschuwing
De Israëlische denker Yeshayahu Leibowitz waarschuwde al decennia geleden voor een “Judeo-nazistische mentaliteit”: de vervlechting van religie, nationalisme en militaire macht die het ethische fundament corrumpeert en dehumanisering normaliseert. Zijn waarschuwing klinkt vandaag akelig profetisch, een gefluister dat door de gangen van macht echoot, maar door velen wordt genegeerd.
Geschiedenis die rijmt
Geschiedenis herhaalt zich niet letterlijk, maar ze rijmt. Patronen zijn herkenbaar: het verheffen van de eigen groep boven anderen, het systematisch uitsluiten of reduceren van bevolkingsgroepen, de verleiding van autoriteit en uniformiteit, en de bereidheid van omstanders om weg te kijken zolang hun eigen belangen veilig zijn. Het zijn menselijke drijfveren die telkens weer dezelfde cyclus van uitsluiting, geweld en onverschilligheid creëren.
Onze tijd balanceert op een moreel hellend vlak, een dunne richel boven een afgrond die we maar al te goed kennen. We kunnen kiezen: gemak en wegkijken, of de moed om universele waarden die ooit uit de puinhopen van Auschwitz werden geformuleerd opnieuw te bevestigen. Leibowitz herinnerde ons eraan dat zodra religie, macht en expansie samenvloeien, de grens naar onmenselijkheid razendsnel vervaagt.
Geschiedenis is een gedicht waarvan de verzen zich herhalen in andere tijden en andere gedaanten. Het fascisme van de jaren dertig en de ideologie van suprematie die door het zionisme en het beleid van Israël sijpelt, zijn geen losse gebeurtenissen: het zijn rijmende lijnen van uitsluiting, dehumanisering en internationale wegkijkerij. Wie deze echo’s negeert, loopt het risico hun finale refrein zelf te schrijven. Het is aan ons om te luisteren, het Nazionisme te benoemen, en te handelen voordat de geschiedenis ons dwingt de akelige strofes van onze eigen onverschilligheid te herhalen.