Met de zomer voor de deur plannen velen een strandvakantie, een trektocht in de bergen, of een verre reis. Palestina staat zelden als bestemming op dat lijstje. Toch trok een groep Vlamingen onlangs naar de Westelijke Jordaanoever. KU Leuven-onderzoeker Marie Meertens tekende hun ervaringen op. “Ik zie solidariteit als onze verantwoordelijkheid, zeker als Europeanen.”

“Spread the word”. Met die woorden nemen Palestijnen afscheid van hun bezoekers. Die oproep kreeg na oktober 2023 meer weerklank, toen het geweld opnieuw escaleerde en de internationale aandacht toenam. Maar de bezetting en discriminatie door Israël vormen al veel langer het dagelijkse decor in Palestina. Mensen die erheen trokken, van diverse leeftijden en achtergronden, delen hoe ze werden bewogen door het onrecht en wat ze met hun ervaringen hebben gedaan.

Een reis zoals geen ander

“We wisten dat dit geen gewone reis zou zijn”, vertelt Vera, die twee keer is meegegaan met de vzw Palestina Solidariteit, de laatste keer in de zomer van 2023. “Je wordt geconfronteerd met de harde realiteit vanaf het moment waarop je op het vliegtuig stapt. Je kan je vanuit je huiskamer niet voorstellen dat hun recht op vrijheid zo geschonden wordt.”

Van de Al-Aqsa moskee in Jeruzalem, naar vluchtelingenkampen in Nablus en een Bedoeïenendorp dat bedreigd wordt door een Israëlische nederzetting. De georganiseerde reis van zo’n tien dagen bracht hen naar bewoners over heel de West Bank die hun situatie deelden. “Ik ben heel blij dat wij die verschillende plekken hebben bezocht, want de onderdrukking, de bezetting heeft ook heel veel verschillende facetten.”

Ingang van het Aida vluchtelingenkamp. De sleutel is een symbool voor het Palestijnse recht op terugkeer (de vluchtelingen in ’48 en ’67 en vandaag die vertrokken maar hun sleutels bewaarden in de hoop dat ze snel konden terugkeren).

De inleefreizen hebben als doel het internationale bewustzijn over de Palestijnse kwestie te verhogen en de lokale bevolking te steunen. “De momenten van de checkpoints, van intimidaties, bepaalde wegen die wij als Belgen wel mochten bewandelen en onze collega’s met Turkse of Marokkaanse roots die dat dan niet mochten doen: dat waren echt gigantische eyeopeners”, klinkt het. Deze confrontaties maken de spanningen plots tastbaar.

Botsen op grenzen

Bewegingsvrijheid blijkt geen vanzelfsprekend recht, maar een privilege dat ongelijk verdeeld is. De bezoekers reizen uit solidariteit, maar botsen op de grenzen daarvan omdat ze constant herinnerd worden aan hun uitzonderlijke positie. Zij kunnen bijvoorbeeld de checkpoints passeren naar Israël waar anderen dagelijks vastzitten. “Dat is toch te zot voor woorden”, bedenkt een reiziger, “een afkomst, waar je niets aan kan doen. En toch word je daarom zwaar gediscrimineerd, gecontroleerd, worden je rechten je ontzegd. Dat was verschrikkelijk.”
Op straat in Bethlehem vroeg iemand aan een deelnemer of hij Jeruzalem zou bezoeken. “Ik zeg ja. Hij antwoordt: ‘Ik mag daar niet naartoe gaan. Eigenlijk is het toch niet normaal dat ik als Palestijn niet naar Jeruzalem mag en dat jij hier toekomt en dat zomaar lukt’. Hij zei dat niet verwijtend tegen mij, maar dat was wel pakkend.” Zulke gesprekken tonen de asymmetrische realiteit waarin de bezoekers zich tijdelijk begeven.

De ervaringen lieten diepe indrukken achter. “De laatste dag dat ik daar was ben ik in wenen uitgebarsten”, vertelt Amber, die na haar master ‘Conflict and Development’ besloot deel te nemen aan de reis. “Een familie in Oost-Jeruzalem werd door Israëlische kolonisten uit hun huis gezet.” Een andere deelnemer beschrijft hoe hun meubels op straat werden gegooid. “Moeder, vader, kindjes stonden huilend op straat. Een soldaat goot een potje yoghurt leeg over een kindje. En binnen de kortste keren werd er door dat raampje boven een Israëlische vlag geplant.”

De machteloosheid op zulke momenten is groot. “Ik voelde mij zo schuldig. Want ik heb mijn huis wel nog”, zegt Amber met een sombere ondertoon. Deelnemers ervaren niet enkel solidariteit, maar voelen ook de confrontatie met andermans realiteit die je niet kan delen. Als toerist kan je vertrekken wanneer je wil en terugkeren naar je veilige thuis. Voor wie daar leeft, bestaat die uitweg niet.

Daarnaast is ingrijpen niet vanzelfsprekend. “Het is verschrikkelijk om dat onrecht te zien, maar je doet nog veel meer kwaad door die mensen op dat moment te beschermen”, verklaart Vera, “want als jij tussenkomt, ben je binnen twee dagen thuis, in je gemakkelijke fauteuil, maar de Palestijnen kunnen opgepakt worden.” Stilte betekent dan geen onverschilligheid, maar een vorm van voorzichtigheid. Ook dat maakt deel uit van de indrukken die de reizen blootleggen.

De rol van de reis

De vraag is dan wat de betekenis van deze inleefreizen is. Als directe actie wordt beperkt, wat blijft er dan over? In eerste instantie bewustwording en verbinding. De groep bezocht ook lokale organisaties die door de vzw worden gesteund, zoals de circusschool van Birzeit en het Keffiyeh jongerencentrum in Nablus. “Ik ben dankbaar dat die mensen zo open waren om hun verhaal te delen met ons”, zegt Meryem, een activiste uit Antwerpen die ook deelnam aan de reis in 2023.

De uitwisselingen en gezamenlijke maaltijden creëerden connecties die nadien werden verdergezet. “Uit dat vluchtelingenkamp van New Askar heeft mijn zoon nog altijd contacten met twee jonge Palestijnen. Eén van hen is vorige zomer naar België gekomen met zijn Dabke groep. Mijn zoon heeft toen met hem afgesproken in Brussel”, vermeldt een medereiziger. Zulke banden bieden misschien geen oplossing voor het conflict, maar vergroten wel het begrip voor de Palestijnse situatie.

Kinderen in Keffiyeh Centre dansen samen de traditionele Dabke.

De kern van deze reizen ligt dus niet in wat er ter plekke gebeurt, maar in wat volgt. Deelnemers keren terug met verhalen die ze delen en omvormen tot engagement. “Je initiatief van binnenin wordt heel hard versterkt door de reis”, stelt Meryem. “We hebben mensen nodig die verhalen gaan verzamelen en er daarna ook effectief iets mee doen.” Zo begon ze met enkele deelnemers jaarlijks geld in te zamelen voor een cultuurcentrum dat ze hadden bezocht tijdens de tour.

De directe getuigenissen wegen anders dan een nieuwsbericht. Hoewel ze de Palestijnse perspectieven niet mogen overschaduwen, kunnen internationale stemmen ruimte innemen waar lokale stemmen moeilijk gehoord worden. “Palestijnen willen al decennialang hun perspectief verkondigen. Het is onze taak als internationale samenleving om daar gehoor aan te bieden”, vinden ze deelnemers.
Wat veel participanten het meeste bijblijft is de solidariteit van de lokale bevolking. Ondanks de conflictsituatie en constante druk proberen ze hun dagelijkse leven te leiden, voor elkaar te zorgen en hun rechten te verdedigen. “De moed, de opofferingen die ze brengen en ook erg evident vinden. Daar kunnen wij heel veel van leren”, klinkt het. “Ik heb meer energie gekregen om door te zetten, door daar geweest te zijn”, zegt Amber.

Het geweld gaat door, maar de betrokkenheid ook

Met het aanhoudende geweld in de Gazastrook en op de Westelijke Jordaanoever is de Palestijnse kwestie brandend actueel. De uithuiszetting, de checkpoints en de spanningen zijn geen incidenten die de groep toevallig meemaakte, maar een patroon dat zich telkens opnieuw in de Palestijnse gebieden voltrekt. Aanvallen door kolonisten zijn er dagelijkse kost en mensen worden systematisch ontheemd. In de Gazastrook is het dodental de duizend gepasseerd, enkel al in de ruim acht maanden van het veronderstelde staakt-het-vuren.

De actuele gevolgen voelen voor de deelnemers plots zeer nabij. Zo werd een jongerencentrum dat ze bezochten vorig jaar zwaar beschadigd en het vluchtelingenkamp in New Askar binnengevallen. Deelnemers waren geschokt door de recente moord op Awdah Hathaleen, die de reisgroep had rondgeleid in Umm al Khair en had meegewerkt aan de Oscarwinnende documentaire No Other Land (2024).

Het engagement dat tijdens de reis is versterkt wordt niet zomaar aan de kant gelegd. “Ik zie solidariteit als onze verantwoordelijkheid, zeker als Europeanen”, zegt een deelnemer. “Wij hebben een enorm privilege om in de mate van het mogelijke iets te doen.” Vzw Palestina Solidariteit steunt daarom de lokale projecten waarmee ze direct contact hebben. “Natuurlijk, dat is maar een zandkorreltje in een woestijn. Maar als je zo redeneert, doe je nooit iets”, vertelt Vera. “Het is eigenlijk dweilen met de kraan open zolang de regering van Israël de menselijkheid van Palestijnen niet beter erkent.”

De vraag is dan ook niet zozeer of zulke reizen zinvol zijn, maar wat ze precies teweegbrengen. Ze openen deuren, maar tonen ook grenzen – soms letterlijk. Ze brengen mensen dichter bij een realiteit van onrecht, maar maken tegelijk duidelijk hoe ver ze er eigenlijk van af staan. Dat besef neem je mee naar huis, waar de solidariteit pas echt begint. “Spread the word” is een verzoek zonder eindpunt: zolang het geweld voortduurt, blijft ook die opdracht onvoltooid.

Wat is ‘justice tourism’?

Dit artikel is gebaseerd op academisch onderzoek naar justice tourism in Palestina, dat de auteur uitvoert met financiering van het FWO. Justice tourism (of rechtvaardigheidstoerisme) is een vorm van reizen naar conflictgebieden die beoogt het bewustzijn van bezoekers over lokale onrechtvaardigheden te vergroten. Het concept vindt zijn oorsprong zowel in kritische toerismestudies als in de praktijk van solidariteitsorganisaties, zoals de Alternative Tourism Group in Palestina. Het legt de nadruk op direct contact tussen bezoekers en lokale gemeenschappen om solidariteit te bevorderen en de zelfbeschikking van de plaatselijke bevolking te ondersteunen.

Justice tourism benadert onrechtvaardigheid op ten minste twee niveaus: dat van de toeristische infrastructuur zelf, waarbij lokale autonomie voorrang moet krijgen op internationale investeringen, en dat van de structurele onrechtvaardigheden op de bestemming, zoals in Palestina.

Voorbeelden van justice tourism zijn te vinden in uiteenlopende contexten, van de Māori-initiatieven in Nieuw-Zeeland en milieuactivisme in Oeganda tot reality tours in Cuba. Palestina geldt echter als een paradigmatische bestemming en kent een lange traditie van solidariteitsreizen die teruggaat tot voor de eerste Intifada.

Door het sociaal bewustzijn en de persoonlijke banden te bevorderen, probeert justice tourism bij deelnemers een blijvend engagement aan te wakkeren dat verder reikt dan de reis zelf. De getuigenissen van deze Vlaamse reizigers met Palestina Solidariteit vzw weerspiegelen die betrokkenheid, maar bevestigen tegelijk de spanningen die kunnen ontstaan wanneer buitenlanders zich betrekken bij lokale kwesties. Ze zijn bewogen door de onrechtvaardigheden die ze zien, maar worden geconfronteerd worden met de grenzen van hun eigen geprivilegieerde positie. Precies die spanning staat centraal in het onderzoek van Marie, met een specifieke focus op Latijns-Amerikaanse perspectieven.

— Marie M.